Kitty Jong
Contact

Inleiding diversiteitsdag

september 2019

Welkom op deze mooie eerste herfstdag. Het is vandaag internationale clean up day en, om maar meteen met de deur is huis te vallen, die komt geen dag te vroeg, als ik zie hoe een volstrekt redelijk SER-advies over meer genderdiversiteit en culturele diversiteit gisteren in negatieve zin is ontvangen, zeker waar het de suggestie voor een vrouwenquotum aan de top van het beursgenoteerde bedrijfsleven betreft. Maar belangrijker: het is vandaag de internationale dag van de vrede. De dag van onder meer de geweldloosheid. Ik kom daar zo op terug.

In mijn vakantie heb ik me door de biografie van Aletta Jacobs gewerkt, enerzijds naar aanleiding van mijn ambassadeurschap van Atria, het kenniscentrum voor vrouwengeschiedenis, en anderzijds naar aanleiding van De reis van Aletta, een documentaireserie over de wereldreis die Aletta Jacobs maakte op zoek naar steun voor haar strijd voor het vrouwenkiesrecht. Een belangrijk werk, maar met 800 pagina's nog een hele klus.

Zoals waarschijnlijk bekend was Aletta Jacobs de eerste vrouw die een universitaire studie afrondde, nadat minister-president Thorbecke haar daar op zijn sterfbed toestemming voor had gegeven,  de eerste vrouw die arts werd, de eerste vrouw die promoveerde en natuurlijk de vrouw die de strijd voor het vrouwenkiesrecht belichaamde. Zij had het geluk op te groeien in het toentertijd al zeer vrijdenkende noorden van het land en bij ouders die het vanzelfsprekend vonden dat zij zich hiervoor inzette, hoewel juist haar moeder wel wat beren op de weg zag. Zij was in haar strijd niet de enige; in de loop der jaren hield een aanzienlijke groep vrouwen zich er mee bezig, waaronder vrouwen als Rosa Manus en Suze Groeneweg. Zij was ook niet de eerste: veel vrouwen waren al actief toen Aletta nog heel druk was met haar rol als vrouwenarts en de bevordering van het gebruik van anticonceptie, juist voor vrouwen in sociaal zwakkere delen van de samenleving. Zij hield voor hen gratis spreekuren, maar werd uiteindelijk gegrepen door de strijd voor het vrouwenkiesrecht, waarvoor zij wereldwijd steun zocht. Een strijd die aan het einde nog even gehinderd werd door de Eerste Wereldoorlog, maar in 1919 werd beslecht.

Rond pagina 200 van de biografie wordt een interessant dilemma geschetst: is het feminisme een strijd op zich, of maakt de vrouwenstrijd deel uit van de klassenstrijd. En wat betekent dat voor de strategie. Aletta Jacobs was een aanhanger van de eerste stroming: vrouwenkiesrecht was een strijd op zich. Tegelijkertijd maakte zij zich overigens wel sterk voor de verbetering van arbeidsomstandigheden voor vrouwen op de werkvloer, in het bijzonder die van winkelmeisjes die de hele dag achter de toonbank moesten blijven staan. Een verbinding met de vakbond of zelfs maar met de toenmalige Partij van de Arbeid, de SDAP, had voor de hand gelegen, maar niets was minder waar. De vakbond, de NVV, was nog lang – veel te lang naar mijn mening – van mening dat de vrouw thuis bij de kinderen hoorde en dat de mannelijke arbeiders degenen waren voor wie de strijd gestreden moest worden.

Ik denk, nee ik weet zeker, dat ik die tijd al een aanhanger geweest zou zijn van de tweede richting: de vrouwenstrijd als onlosmakelijk onderdeel van de klassenstrijd. Beide zijn van gelijk belang, maar vrouwen werden dubbel getroffen. Veel vrouwen werden onderdrukt vanwege hun klasse en vanwege hun sekse. Aletta behoorde tot de gegoede klasse, dat zou een argument kunnen zijn voor haar standpunt. Maar dat de toenmalige vakbeweging dat niet onderkende lijkt me een historische vergissing van formaat. Een vergissing die naar mijn mening nog steeds zijn effect heeft op de positie van vrouwen in de samenleving als geheel, maar zeker op de arbeidsmarkt.

Je zou kunnen betwisten of de klassenstrijd is beslecht, en zo ja in welke mate dan? Het voert te ver voor vandaag om daar al te diep op in te gaan, en ik kom er later nog op terug, maar zeker is in ieder geval dat de vrouwenstrijd nog lang niet is gestreden. Neem de geneeskunde; zelfs die is nog niet ingericht op vrouwen: het mannenlichaam is de norm in de beoordeling van ziektebeelden. Het gevolg is dat vrouwen het risico lopen niet dezelfde kwaliteit zorg ontvangen. Het is een van de redenen waarom vrouwen anno nu nog onnodig sterven aan bepaalde aandoeningen. Maar iets dichter bij het vakbondshuis: vrouwen zijn oververtegenwoordigd in sectoren waar veel flex is en waar de werkdruk hoog is. Vrouwen worden geconfronteerd met seksuele intimidatie en geweld op de werkvloer. Vrouwen zitten veel vaker in de bijstand. Vrouwen verdienen minder dan mannen. Vrouwen worden nog steeds als hoofdverantwoordelijk beschouwd als het om de verzorging van de kinderen gaat, ook al zijn ze inmiddels net zo hoog of hoger opgeleid dan mannen, we noemen dat sinds kort de kindboete. Vrouwen zitten in de deeltijdklem: de kinderopvang is in Nederland maar matig geregeld, daarom werken veel vrouwen niet fulltime, en omdat veel vrouwen niet fulltime werken blijft de kinderopvang matig geregeld. Het aantal vrouwen in de top van het bedrijfsleven blijft achter, net als in de politiek. Maar tegelijkertijd bestaat het ledenbestand van de FNV voor slechts 35% uit vrouwen.
Destijds waren arbeid en onderwijs de belangrijkste manieren waarmee vrouwen zich konden emanciperen. Is dat niet nog steeds zo? En maakt dat de rol van de vakbond in deze strijd daarom niet cruciaal?

Tot hier trouwens de vergelijking met de tijd van Jacobs. Zij vocht nadrukkelijk alleen voor westerse vrouwen. Daar zal misschien destijds iets voor te zeggen zijn geweest, hoewel daar ook in die tijd de meningen over verschilden. Ik chargeer een beetje als ik zeg dat Jacobs was van mening dat zwarte vrouwen zich eerst maar moesten ontwikkelen om te laten zien dat zij het kiesrecht waard waren. Ik wil het niet, maar kan niet anders dan daarin een spoor van racisme te ontdekken. We laten Aletta Jacobs achter ons.

Er zijn helaas veel groepen die hun achterstand op de arbeidsmarkt, het inkomensverschil of een ongelijke behandeling in vergelijking met hun gezonde, witte, heteroseksuele mannelijke collega's, met vrouwen gemeen hebben.

In een brochure van FNV Bondgenoten 'Help the FNV fight apartheid! 40 years of dutch trade union solidarity', wordt de betrokkenheid van de FNV bij de strijd tegen apartheid in Zuid-Afrika beschreven. Er staat een citaat in uit 1957 van oud NVV-voorzitter, Andre Kloos. Dat citaat luidt: 'a major part of the activities wil be of a political nature, because normal trade union work cannot develop as long as there are still peoples that haven't seen their fundamental rights to democratic institutions realised.'

Toegegeven: het is niet 1957, we zijn niet in Zuid-Afrika en apartheid in de betekenis van die tijd is er niet meer. Echter. Als we de tekst van Kloos vertalen naar de Nederlandse situatie van 2019, de fundamentele rechten die hij benoemt vertalen naar de hedendaagse arbeidsmarkt en daarbij naast vrouwen ook mensen van kleur, mensen met een handicap,  LHBTIQ-collega's en arbeidsmigranten betrekken, zien we dan niet een aantal ontwikkelingen die maar voortduren en niet uitroeibaar lijken?  Zien we geen arbeidsmarktdiscriminatie van mensen van kleur en mensen met een handicap? Zien we niet dat arbeidsmigranten uitgebuit worden en zien we ook dat geweld en intimidatie tegen vrouwen en LHBTIQ niet afneemt, eerder toeneemt? En zijn zij eigenlijk niet de nieuwe arbeiders waar de vakbeweging nadrukkelijk voor moet zou opkomen? Ook in de zin zoals Kloos die bedoelde: op het politieke strijdtoneel? Zoals we dat ook doen als het om pensioen of flex gaat of in de richting van de inspectie als we overtredingen van wetten rond arbeidsomstandigheden signaleren? Maar vooral op de werkvloer met onze actieve kaderleden? En zoals we in de congresresolutie hebben bepaald toen we het over de menswaardige samenleving hadden? Het zijn allemaal retorische vragen wat mij betreft.

In de discussie die oplaaide rond 21 maart, toen de FNV net als ieder jaar deelnam aan de antiracisme-mars was een veelgehoorde opmerking dat de vakbeweging zich niet met dergelijke onderwerpen zou moeten bemoeien; het zou niet des vakbonds zijn. Dezelfde discussie vond plaats nadat de leider van Forum voor Democratie op zijn zachtst gezegd bedenkelijke uitlatingen deed. Ik citeer daarom wat passages uit onze missie die misschien wat minder bekend zijn, maar daarom niet minder relevant:

'De FNV-vereniging streeft naar een internationale democratische samenleving die zich kenmerkt door welzijn voor allen, een rechtvaardige verdeling van arbeid, welvaart en macht, spreiding van kennis en door een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de handhaving van de vrede. De FNV-vereniging gaat uit van solidariteit met de ontwikkelingslanden en aanvaardt de daaruit voortvloeiende verplichtingen. De FNV-vereniging stelt zich achter een sociaal en democratisch Europa. De FNV-vereniging hanteert diversiteit, pluriformiteit en representativiteit als basisprincipes bij de samenstelling van alle organen en andere werkverbanden, bij beleid, werkwijze en besluitvorming.' Einde citaat.

Niet alleen wordt de strijd tegen discriminatie en racisme, onderdrukking en uitbuiting ons opgedragen door de FNV-vereniging, maar we zouden die opdracht als vakbeweging ook als echt vakbondswerk moeten beschouwen. En daarbij gaan het politieke strijdtoneel en de strijd op de werkvloer hand in hand. De klassenstrijd is namelijk nog lang niet gestreden, hij heeft alleen een andere gedaante aangenomen, en net als 100 jaar geleden maakt de strijd voor vrouwenrechten, rechten van mensen van kleur, gehandicapten, arbeidsmigranten en LHBTIQ daar onverkort deel vanuit.


In het verleden heeft de vakbeweging maar zeer schoorvoetend de positie van de vrouw willen verbeteren. Er was veel onbegrip over en weer tussen vrouwen en arbeiders, en de vakbond zag te laat in dat de vrouwenstrijd paste bij de strijd voor emancipatie van de arbeider. Dat gevaar is nu minder duidelijk, maar ligt nog steeds op de loer. Als we onze missie en onze intrinsieke motivatie goed beschouwen: bekommeren wij ons dan in alle eerlijkheid genoeg om de positie van de vrouw op de arbeidsmarkt? Om de bestrijding van arbeidsmarktdiscriminatie van mensen van kleur? Om de totstandkoming van goede stageplaatsen voor jongeren met een andere culturele achtergrond? Om de waardeloze positie van gehandicapten en arbeidsbeperkten? Om vluchtelingen en statushouders en hun positie op de arbeidsmarkt. Collega's onder meer van het team van handhaving en naleving strijden tegen uitbuiting van arbeidsmigranten, we hebben zeer toegewijde kaderleden in onze netwerken, we hebben FNV Vrouw en we hebben collega's die deze issues wel degelijk adresseren, maar zonder iemand onrecht te willen doen: de urgentie wordt in brede zin nog onvoldoende gevoeld. En kunnen we dat eigenlijk wel als onze organisatie van 1800 medewerkers en 20.000 kaderleden zelf maar voor een beperkt deel divers is? En hoe zit het met de inclusie binnen onze FNV? En weet u het het verschil? De voorzitter van het netwerk Wereldburgers Ruud Antonius weet het treffend te omschrijven. Diversiteit is als je wordt uitgenodigd voor een feestje. Inclusie is dat je ook mag dansen. Een doordenkertje.

Diversiteit en inclusie is geen folklore of een onderwerp in de marge. Het snijdt dwars door de drie hoofddoelstellingen uit deze congresperiode: het creëren van echte banen met een leefbaar loon, het streven naar een menswaardige samenleving en het versterken van de FNV.

Mijn ideale FNV is een vakbond waar iedereen meetelt, waar niet het recht van de sterkste telt, waar solidariteit geen woord uit de jaren zeventig is, maar nog werkelijk betekenis heeft. Een vakbeweging die haar nek uit durft te steken, maar vooral een vakbond die staat voor al haar leden, en voor de nog-niet-leden die op dit moment nog niet weten dat je bij de FNV moet zijn als je wilt dat de rechten waarvoor je voorouders hard hebben gevochten je ook daadwerkelijk toekomen. Mijn vakbond is een inclusieve vakbond, waar iedereen de Salsa danst.

website by Madebyjong
closearrow-circle-o-downalign-justify linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram